Gangenproject

Gangenproject 

Populair zijn hofjes, maar ouder en talrijker zijn forten  – sommige ontstonden zelfs vóór 1614.  
Forten bestaan uit gangen, binnenplaatsjes en aangrenzende bebouwing. Eind negentiende en begin twintigste eeuw vervielen deze forten tot “krotten en sloppen”. Vanaf oktober 1912 werden op veel woningen bordjes ‘onbewoonbaar verklaarde woning’ gespijkerd. De woningen werden niet opgeknapt  maar aan hun lot overgelaten. Vanaf die tijd leefden opeenvolgende generaties in ‘afgekeurde woningen’.
Tijdens de wandeling leert u gangen herkennen en wordt verteld over de omstandigheden waarin de mensen daar leefden. 

Het Gangenproject – Willemsstraat 22-110 is uitgegroeid tot een Lieu de Memoire voor (oud) Jordanezen en geïnteresseerden in de cultuurgeschiedenis van de wijk. Ook stedenbouwkundigen komen kijken. Omwonenden die er dagelijks langslopen zeggen steeds weer nieuwe inzichten te ontdekken door de geboden informatie anders te combineren. 
Onthulling van het Gangenproject door Jeanine van Pinxteren en Mieke Krijger, maart 2015. Foto Leo Ockeloen

Het project werd gerealiseerd door het Jordaanmuseum in samenwerking met stadsdeel Centrum en is te zien in de Willemsstraat tussen de nummers 22 en 110. Het bestaat uit een reconstructie van de historische structuur van verkaveling op de stoep, hardstenen informatietegels bij elk van de zes gangen en aan een zijgevel een paneel van 287 x 150 cm met achtergrondinformatie en foto’s van de gangen die tussen 1897 en 1913 zijn gemaakt. Met het informatiepaneel wordt het geheel in context geplaatst. 

Het Gangenproject – Willemsstraat 22-110 is een deelproject van een groter projectplan dat Mieke Krijger in 2005 ontwikkelde met het doel de aandacht te vestigen op de bijzondere leef- en woonomstandigheden in de Jordaan. Het Gangennaambordenproject is een tweede deelproject. Het eind 2016 opgestarte project – fotoportretten van nakomelingen van bewoners van gangen – is een derde project.  Het plan Monument voor een dansenkater kan als vierde project worden aangemerkt. 

Woonomstandigheden

Eeuwenlang stonden verreweg de meeste huizen in deze wijk aan gangen, die samen met binnenplaatsjes en aangrenzende panden forten werden genoemd. Generaties lang leefde zo’n 80 procent van de mensen in huizen achter de gevelwand. Eind negentiende, begin twintigste eeuw waren deze eeuwenoude forten vervallen tot krotten en sloppen.
“Huisjesmelkers” bouwden eind negentiende eeuw aan gangen panden met vier etages. Des te hoger er aan de gangen werd gebouwd, des te slechter kon ‘licht en lucht’ toetreden. Het gevolg was dat de woningen donker en vochtig werden. Overdag moest de petroleumlamp blijven branden. De meeste panden bestonden uit rug-aan-rug woningen. Die konden nauwelijks worden geventileerd omdat er slechts aan een zijde een, of hooguit twee, ramen waren. Bij die woonellende kwam een schrijnende armoede.

fotomontage gangen - verleden
Gangen ca 1897: vlnr: Schuitenvoerdersgang, Lindengracht 14-22; gang met onbekende naam, gezien vanaf inpandig huis Palmgracht 42; de nog bestaande Oude Vriessengang, Palmstraat 74-76.

De Willemsstraat was het centrum van een enclave die onder Amsterdammers weinig aanzien had. Er werd een eigen taal gesproken het Franse pads. Ondanks alle negatieve connotaties bleef deze ‘goegemeente’ spraakmakend. Hier vertolkten generaties zangers de gevoelens en gebeurtenissen in liederen. Het Jordaanmuseum heeft inmiddels meer dan 25 liederen verzameld waarin de Willemsstraat een rol speelt. De aanwezige cultuur inspireerde ook zangers van buiten de Jordaan zoals Adrienne Solser, Louis Davids en Eduard Kapper. Zij kwamen er ter lering, om de contrasten te ervaren in de levens die gedijden op de rand van de afgrond en om die te vertolken in liederen.

UNESCO werelderfgoed

Gangen en aangrenzende panden maken deel uit van het Rijksbeschermde Stadsgezicht, en hebben elders een UNESCO werelderfgoedstatus.

Volgens nationale en internationale maatstaven zouden ensembles van gangen en aangrenzende bebouwing – waarvan sommige al vóór 1567 ontstonden  – aangemerkt moeten worden  als erfgoed dat uniek is voor de wijk de Jordaan. De achter het Nassautheater gelegen Berengang – waaraan nog krotten staan (onderaan deze pagina) – zou dus aangemerkt moeten worden als onvervreemdbaar erfgoed. In  Lübeck zijn ensembles vergelijkbaar met de Pottenbakkersgang en Berengang ‘unbestritten Teil des UNESCO Weltkulturerbes’ en vrij toegankelijk voor publiek.  Zie: Fotoverslag gangen in Lübeck 2017  

Beleefde erfgoedwaarde

Hoewel de beleefde erfgoedwaarde immens is, is niet één slop met krotten toegankelijk in de Jordaan. Dit terwijl de “krotten en sloppen” in de Jordaan deel uitmaken van het collectieve geheugen van Nederland en velen om die reden de Jordaan bezoeken. De gemeente wil deze ensembles echter niet toegankelijk maken of een beschermde status geven. Hoewel is vastgelegd dat zij deel uitmaken van het Rijksbeschermd Stadsgezicht, en beschermd moeten worden omdat zij in de bufferzone van een UNESCO-gebied liggen, worden de (im)materiële erfgoedwaarden van forten niet meegewogen in de beoordeling van bouwplannen. Het gevolg is dat de gemeente keer op keer een vrijbrief afgeeft om deze bijzondere stedenbouwkundige structuren al of niet bebouwd te slopen en daarvoor in de plaatst nieuwbouw te zetten. De gemeente Amsterdam is verantwoordelijk voor eeuwenoude stedenbouwkundige structuren die bijzonder zijn voor de Jordaan en die de wijk een uniek karakter geven.

Gangenproject - fotomontage-heden
Gangen nu: vlnr: Vinkengang, Willemsstraat; Schoenmakersgang, Westerstraat 125 - 137; Wereldsgang, Westerstraat 157 - 159

Herziening beleid gemeente Amsterdam gewenst

De Pottenbakkersgang, Westerstraat 218- 230

Aan de Pottenbakkersgang, Westerstraat 218-228, stonden 17de eeuwse ambachtswoningen die eigendom waren van de gemeente en die deel uitmaakten van een verkavelingsstructuur die terug ging tot ver vóór 1614. Het ensemble stond op het ‘weer’ van het het in 1392 gestichte Karthuizersklooster.
Aan dit ensemble zou een Rijksmonumentenstatus zijn toegekend, ware het niet dat een Commissie van de Gemeente Amsterdam dwars ging liggen en de gemeenteraad vervolgens besloot alle panden behalve nummer 218 te slopen.
‘Een vreemde ontwikkeling gelet op de nationale waardering voor de Pottenbakkersgang als aansprekend voorbeeld voor de stedelijke leefstructuur’, schreef Jet Blokhuis en zij concludeert: er is sprake van ‘enige bestuurlijke dwaling’.

Maar het bleef niet bij deze ene dwaling. Het ensemble werd op kosten van de gemeente afgebroken, 10 jaar opgeslagen, en vervoerd naar het Open Luchtmuseum in Arnhem. Waarom de gemeente dit geld niet gebruikte om het  ensemble, dat zij grotendeels zelf in bezit had, in situ op te knappen is nooit goed verantwoord.
Maar dat was nog niet alles. De gemeente Amsterdam gaf – pas nadat het besluit was gevallen het ensemble af te breken – opdracht tot het laten maken van onderzoekrapporten, zo’n zeven in totaal. Uit het laatste rapport – juli 2012! – blijkt dat de ambachtswoningen aan de Pottenbakkersgang ouder zijn dan gedacht. Houten balken dateren uit ca 1638. De gemeentelijke archeologische dienst had in 2007 al vastgesteld dat onder de panden een fundering aanwezig was van vóór 1614, dus pré-Jordaan. De bevindingen van deze onderzoeken en andere  – bewijzen dat er in bestaande bebouwing soms nog bebouwing is geïncorporeerd van vóór 1614.

De resultaten van deze onderzoeken hadden geen consequenties voor het beleid, werden niet vertaald in beleid.

De gemeente heeft de gangen in de Jordaan nooit in kaart gebracht – bij navraag bleek dat er geen betrouwbare lijst of kaart bestaat.  De gemeente Groningen daarentegen heeft in haar Cultuurhistorische verkenning, een bijlage van het Bestemmingsplan Binnenstad (2014), de gangen in haar stad wel nauwgezet en aanschouwelijk in kaart gebracht.

Herziening beleid
De in de Jordaan aanwezige gangen en de daaraan grenzende bebouwing moeten worden onderzocht. Er zal een betrouwbare lijst met gangen moeten worden gemaakt en de resultaten van reeds verricht onderzoek, in binnen- en buitenland, zal meegewogen moeten worden bij de beoordeling van bouwplannen op locaties waar historische structuren van verkaveling en bebouwing zijn of worden vermoed. Dit is ook wat de Richtlijnen bouwhistorische onderzoek (2009) vereisen.
Bij de Pottenbakkersgang werd pas na sloop onderzoek gedaan. In 2018 werd een bouwvergunning afgegeven,  zonder dat onderzoek werd verricht dat aan de eisen voldoet. Op basisi van één recente kaart werd gewoonweg verklaard: de gang is ‘opgegaan in het niets’.

De gemeente Amsterdam blijft dus een historische fout – begaan met de afbraak Pottenbakkersgang – herhalen. 

Pottenbakkersgang, Westerstraat 218-228
Rechtsonder hoe hij er uit zag en links hoe zielloos hij nu is.

De Pottenbakkersgang nu!
Ambachtswoningen uit de 17de eeuw aan de Pottenbakkersgang, Westerstraat 220-224

Dat het anders kan blijkt uit de Dubbele gang, Bloemgracht 145-169, ook Weversgang en Bakkersgang genoemd.

Dubbele Gang, Bloemgracht 145-169 nu.
Dubbele Gang toen

Berengang, Willemsstraat 173 – 186 (in bewerking)

De schouw is nog aanwezig, de latten voor de betengeling, de raamkozijnen, op het plafond zit authentieke verf, etc. Foto uit rapport van Gabri van Tussenbroek, werkzaam bij M&A

Aan de Berengang staan twee pandjes met ieder twee krotwoningen (elk ca 22 m2) die tot eind 1934 werden bewoond. Deze woningen zijn klein, karig en schraal. Hoe oud ze zijn, is niet onderzocht.
Aan de beleving in dit “slop met krotwoningen” kan een extra betekenislaag worden toegevoegd met het geluids-, film- en fotomateriaal, waarover SJM kan beschikken. Zo kan armoede, verpaupering en ellende van weleer in situ invoelbaar worden gemaakt.

Deze krotwoningen staan in de nabijheid van Het Gangenproject.
Worden de krotwoningen toegankelijk gemaakt voor het publiek dan maken zij in combinatie met Het Gangenproject indringend duidelijk hoe de meerderheid van de bewoners van de Jordaan achter de gevelwanden leefde.

Suijkerbakkersgang, Lijnbaansgracht 32-33, haaks op de Berengang niet vermeld
De ca 7 onderzoeksrapporten – verricht nadat het ensemble Pottenbakkersgang reeds was weggeschonken – voldeden aan de Richtlijnen bouwhistorische onderzoek, vastgesteld door de Rijksdienst van het Culturele Erfgoed (2009).  Het onderzoek dat de commissie van Amsterdam Centrum liet verrichten naar het ensemble Nassautheater/ Berengang niet. Het rammelt aan alle kanten: er staan feitelijke onjuistheden in en de desinteresse van de onderzoeker blijkt onder meer uit het feit dat een tweede gang die deel uitmaakt van dit ensemble  niet wordt vermeld: de Suijkerbakkersgang, Lijnbaansgracht 32-33.

De Sajetgang, tussen Willemsstraat 4 en 6 (in bewerking)

De noord-, de zonzijde, Willemsstraat 2-12, anno 2017. Het licht accentueert de diversiteit van vormen en perspectieven. De straat heeft allure: architectuur, natuur, licht & lucht.

Het besluit de Sajetgang, in de Willemsstraat tussen de nummers 4 en 6,  en evenals de aangrenzende percelen 2-4 en 6-12 te bebouwen, heeft tot gevolg dat karakteristieke structuren van verkaveling, hier in scherpe hoeksituaties, worden vernietigd!
Over deze locaties dacht een ambtenaar in 1957 nog anders. 
Na het inpandige huis Brouwersgracht 147-149 (in latere jaren een achterhuis van Brouwersgracht 145) van binnen te hebben bekeken,  constateerde hij dat, i.v.m. de lichtinval in het pand, ervan uitgegaan kan worden dat W 6-12 niet wordt volgebouwd. Gelet op: ‘(…) de nieuwe bebouwing aan die kant van de Willemsstraat (G.G.D. gebouw gebouwd op een terugwijkende rooilijn) zal, bij een eventueel wederopbouwplan, de voorgevelrooilijn met zeer grote waarschijnlijkheid verplaatst worden, zodat het zeer twijfelachtig is, of er op dit open terrein nog een bebouwing verrijzen zal.’

De percelen 2-12, waarvan de gemeente eigenaar was, hadden een natuur en cultuurbestemming. De gemeente gaf een kunstenaar opdracht een kunstwerk te ontwerpen. Ook omwonenden kwamen met plannen. Maar de gemeente veranderde de bestemming en benaderde zelf projectontwikkelaars. Van één van hen weten wij dat die de grond erfpachtvrij kreeg aangeboden.

Hoe het wordt … Take a look at the place!

Tijdens de Gangenwandelingen worden Het Gangenproject in de Willemsstraat en het Gangennaambordenproject bezocht.

U kunt het onderzoek naar de naamsafleiding van gangen en hun bewoningsgeschiedenissen steunen door een gang te adopteren middels een donatie.