Gangenproject

Gangenproject – Willemsstraat 22-110

Het Gangenproject maakt inzichtelijk hoe bijzonder de stedenbouwkundige structuren en de bebouwing in de Jordaan zijn. Eeuwenoude gangen, binnenplaatsjes en aangrenzende bebouwing vervielen eind negentiende en begin twintigste eeuw  tot “krotten en sloppen”. Vanaf oktober 1912 werd de meerderheid van de woningen onbewoonbaar verklaard. Generaties lang bleven mensen wonen in die afgekeurde woningen.  Tijdens de wandeling wordt verteld hoe zij  daar woonden. 

Het Gangenproject is uitgegroeid tot een Lieu de Memoire voor (oud) Jordanezen en geïnteresseerden in de cultuurgeschiedenis van de wijk. Ook stedenbouwkundigen komen kijken. Omwonenden die er dagelijks langslopen zeggen almaar nieuwe inzichten  te ontdekken door de geboden informatie steeds weer anders te combineren. 

Gangenproject-Ockeloen-DSC_0566
Onthulling het Gangenproject door Jeanine van Pinxteren en Mieke Krijger, maart 2015. Foto Leo Ockeloen

Het project werd gerealiseerd door het Jordaanmuseum in samenwerking met stadsdeel Centrum en is te zien in de Willemsstraat tussen de nummers 22 en 110. Het bestaat uit een reconstructie van de historische structuur van verkaveling op de stoep, hardstenen informatietegels bij elk van de zes gangen en tegen een zijgevel een paneel van 287 x 150 cm met achtergrondinformatie en foto’s van die gangen gemaakt tussen 1897 en 1913. Met het informatiepaneel wordt het geheel in context geplaatst. 

Woonomstandigheden

Dit project ontwikkelde Mieke Krijger in 2005 om de aandacht te vestigen op de bijzondere leef- en woonomstandig-heden in de Jordaan. Eeuwenlang stonden verreweg de meeste huizen in deze wijk aan gangen, die samen met binnenplaatsjes en aangrenzende panden forten werden genoemd. Generaties lang leefde zo’n 80 procent van de mensen in huizen achter de gevelwand. Eind negentiende, begin twintigste eeuw vervielen de eeuwenoude forten tot krotten en sloppen. Toen werden ook aan gangen in de Jordaan  huizen met vier etages gebouwd. De gangen werden toen donker en konden slecht worden geventileerd. De armoede was schrijnend.
De Willemsstraat was het centrum van een enclave die onder Amsterdammers weinig aanzien had. Ondanks alle negatieve connotaties bleef deze ‘goegemeente’ spraakmakend. Hier vertolkten generaties zangers de gevoelens  en gebeurtenissen in liederen – het Jordaanmuseum heeft inmiddels meer dan 25 liederen verzameld waarin de Willemsstraat een rol speelt. Dat inspireerde ook zangers van buiten de Jordaan zoals Louis Davids en Eduard Kapper. Zij kwamen er om de contrasten te ervaren in de levens die daar gedijden op de rand van de afgrond. 

fotomontage gangen - verleden
Gangen ca 1897: vlnr: Schuitenvoerdersgang, Lindengracht 14-22; gang met onbekende naam, gezien vanaf inpandig huis Palmgracht 42; de nog bestaande Oude Vriessengang, Palmstraat 74-76.

UNESCO werelderfgoed

Gangen en aangrenzende panden maken deel uit van het Rijksbeschermde stadsgezicht, en hebben elders een UNESCO werelderfgoedstatus.

Volgens internationale maatstaven zouden de gangen en aangrenzende bebouwing – waarvan sommige al vóór 1567 ontstonden  -aangemerkt moeten worden  als belangrijk erfgoed. De achter het Nassautheater gelegen Berengang,  waaraan nog krotten staan, zou aangemerkt moeten worden als belangrijk erfgoed. In  Lübeck zijn vergelijkbare ensembles ‘unbestritten Teil des UNESCO Weltkulturerbes’ en vrij toegankelijk voor publiek.  Zie: Fotoverslag gangen in Lübeck 2017  
Hoewel
de beleefde erfgoedwaarde immens is – de “krotten en sloppen” in de Jordaan zijn diep geworteld in het collectieve geheugen van Nederland – wil de gemeente aan deze ensembles geen beschermde status geven. Vastgelegd is wel dat zij deel uitmaken van het Rijksbeschermd stadsgezicht. Toch worden de (im)materiële erfgoedwaarden niet meegewogen in de beoordeling van bouwplannen. Het gevolg is dat gangen verdwijnen. Het besluit de Sajetgang, in de Willemsstraat tussen de nummers 4 en 6, af te breken moet door omwonenden zelfs worden aangevochten – tot de Hoge Raad aan toe. 

Gangenproject - fotomontage-heden
Gangen nu: vlnr: Vinkengang, Willemsstraat; Schoenmakersgang, Westerstraat 125 - 137; Wereldsgang, Westerstraat 157 - 159
Foto Erik Veld

Tijdens de Gangenwandelingen worden Het Gangenproject in de Willemsstraat en het Gangennaambordenproject bezocht.

U kunt het onderzoek naar de naamsafleiding van gangen en hun bewoningsgeschiedenissen steunen door een gang te adopteren middels een donatie.