Gangenproject

Gangenproject 

Het Gangenproject maakt inzichtelijk hoe bijzonder de verkavelingsstructuren en de bebouwing in de Jordaan zijn. Populair zijn hofjes, maar forten zijn talrijker en ouder.  Forten bestaan uit gangen, binnenplaatsjes en aangrenzende bebouwing die soms vóór 1614 zijn ontstaan. Eind negentiende en begin twintigste eeuw  vervielen deze forten tot “krotten en sloppen”. Vanaf oktober 1912 werden op veel woningen bordjes ‘onbewoonbaar verklaarde woning’gespijkerd. De woningen werden niet opgeknapt  maar aan hun lot overgelaten. Vanaf die tijd leefden opeenvolgende generaties in ‘afgekeurde woningen’.
Tijdens de wandeling leert u gangen herkennen en wordt verteld over de omstandigheden waarin de mensen daar leefden. 

Het Gangenproject – Willemsstraat 22-110 is uitgegroeid tot een Lieu de Memoire voor (oud) Jordanezen en geïnteresseerden in de cultuurgeschiedenis van de wijk. Ook stedenbouwkundigen komen kijken. Omwonenden die er dagelijks langslopen zeggen steeds weer nieuwe inzichten te ontdekken door de geboden informatie anders te combineren. 

Gangenproject-Ockeloen-DSC_0566
Onthulling het Gangenproject door Jeanine van Pinxteren en Mieke Krijger, maart 2015. Foto Leo Ockeloen

Het project werd gerealiseerd door het Jordaanmuseum in samenwerking met stadsdeel Centrum en is te zien in de Willemsstraat tussen de nummers 22 en 110. Het bestaat uit een reconstructie van de historische structuur van verkaveling op de stoep, hardstenen informatietegels bij elk van de zes gangen en aan een zijgevel een paneel van 287 x 150 cm met achtergrondinformatie en foto’s van de gangen die tussen 1897 en 1913 zijn gemaakt. Met het informatiepaneel wordt het geheel in context geplaatst. 

Woonomstandigheden

Het Gangenproject – Willemsstraat 22-110 is een deelproject van een groter projectplan dat Mieke Krijger in 2005 ontwikkelde met het doel de aandacht te vestigen op de bijzondere leef- en woonomstandigheden in de Jordaan.
Eeuwenlang stonden verreweg de meeste huizen in deze wijk aan gangen, die samen met binnenplaatsjes en aangrenzende panden forten werden genoemd. Generaties lang leefde zo’n 80 procent van de mensen in huizen achter de gevelwand. Eind negentiende, begin twintigste eeuw waren deze eeuwenoude forten vervallen tot krotten en sloppen.
“Huisjesmelkers” bouwden aan gangen panden met vier etages. Des te hoger er aan de gangen werd gebouwd, des te slechter kon ‘licht en lucht’ toetreden. Het gevolg was dat de woningen donker en vochtig werden. Overdag moest de petroleumlamp blijven branden. De meeste panden bestonden uit rug-aan-rug woningen. die nauwelijks konden worden geventileerd omdat er slechts aan een zijde een raam was, of twee. Bij die woonellende kwam een schrijnende armoede.

fotomontage gangen - verleden
Gangen ca 1897: vlnr: Schuitenvoerdersgang, Lindengracht 14-22; gang met onbekende naam, gezien vanaf inpandig huis Palmgracht 42; de nog bestaande Oude Vriessengang, Palmstraat 74-76.

De Willemsstraat was het centrum van een enclave die onder Amsterdammers weinig aanzien had. Er werd een eigen taal gesproken het Franse pads. Ondanks alle negatieve connotaties bleef deze ‘goegemeente’ spraakmakend. Hier vertolkten generaties zangers de gevoelens  en gebeurtenissen in liederen – het Jordaanmuseum heeft inmiddels meer dan 25 liederen verzameld waarin de Willemsstraat een rol speelt. De aanwezige cultuur inspireerde ook zangers van buiten de Jordaan zoals Louis Davids en Eduard Kapper. Zij kwamen er ter lering, om de contrasten te ervaren in de levens die gedijden op de rand van de afgrond en die te vertolken in liederen.

UNESCO werelderfgoed

Gangen en aangrenzende panden maken deel uit van het Rijksbeschermde Stadsgezicht, en hebben elders een UNESCO werelderfgoedstatus.

Volgens internationale maatstaven zouden ensembles van gangen en aangrenzende bebouwing – waarvan sommige al vóór 1567 ontstonden  – aangemerkt moeten worden  als erfgoed dat uniek is voor de wijk de Jordaan. De achter het Nassautheater gelegen Berengang – waaraan nog krotten staan – zou dus aangemerkt moeten worden als onvervreemdbaar erfgoed. In  Lübeck zijn ensembles vergelijkbaar met de Pottenbakkersgang en Berengang ‘unbestritten Teil des UNESCO Weltkulturerbes’ en vrij toegankelijk voor publiek.  Zie: Fotoverslag gangen in Lübeck 2017  

Beleefde erfgoedwaarde

Hoewel de beleefde erfgoedwaarde immens is, is niet één slop met krotten toegankelijk in de Jordaan. De “krotten en sloppen” in de Jordaan maken deel uit van het collectieve geheugen van Nederland – maar  de gemeente wil deze ensembles niet toegankelijk maken of een beschermde status geven. Hoewel is vastgelegd dat zij deel uitmaken van het Rijksbeschermd Stadsgezicht, worden de (im)materiële erfgoedwaarden van forten niet meegewogen in de beoordeling van bouwplannen. Het gevolg is dat er een vrijbrief wordt gegeven om deze bijzondere stedenbouwkundige structuren al of niet bebouwd te slopen en daarvoor in de plaatst nieuwbouw te zetten. De gemeente Amsterdam is verantwoordelijk voor eeuwenoude stedenbouwkundige structuren die bijzonder zijn voor de Jordaan en die de wijk een eigen karakter geven.

Gangenproject - fotomontage-heden
Gangen nu: vlnr: Vinkengang, Willemsstraat; Schoenmakersgang, Westerstraat 125 - 137; Wereldsgang, Westerstraat 157 - 159

Herziening beleid gemeente Amsterdam gewenst

De Pottenbakkersgang, Westerstraat 218- 230

Aan de Pottenbakkersgang, Westerstraat 218-228, stonden 17de eeuwse ambachtswoningen die eigendom waren van de gemeente en die deel uitmaakten van een verkavelingsstructuur die terug ging tot ver vóór 1614. Het ensemble stond op het ‘weer’ van het het in 1392 gestichte Karthuizersklooster.
Het ensemble had de status van een Rijksmonument gekregen, ware het niet dat een Commissie van de Gemeente Amsterdam dwars ging liggen en de gemeenteraad vervolgens besloot alle panden behalve nummer 218 te slopen.
‘Een vreemde ontwikkeling gelet op de nationale waardering voor de Pottenbakkersgang als aansprekend voorbeeld voor de stedelijke leefstructuur’, schreef Jet Blokhuis en zij concludeert: er is sprake van ‘enige bestuurlijke dwaling’.
Maar het bleef niet bij deze ene dwaling. Het ensemble werd op kosten van de gemeente afgebroken, 10 jaar opgeslagen, en vervoerd naar het Open Luchtmuseum in Arnhem.
Waarom de gemeente het geld niet gebruikte om dit ensemble, dat zij grotendeels zelf in bezit had, in situ op te knappen is nooit verantwoord. Maar dat was nog niet alles. De gemeente reserveerde ook nog geld voor het laten vervaardigen van zo’n zeven onderzoekrapporten naar dit ensemble.
De bevindingen van deze onderzoeken hadden geen consequenties voor het beleid – werden niet aangegrepen om bij te sturen.
De gangen in de Jordaan zijn niet in kaart gebracht – zoals de gemeente Groningen dat wel deed. Aanwezige gangen en de daaraan grenzende bebouwing worden niet onderzocht en meegewogen in de beoordeling van een bouwplan. Een keer werd,  zonder voorafgaand onderzoek, verklaard: de gang is ‘opgegaan in het niets’.

De gemeente blijft dus een historische fout – begaan met de afbraak Pottenbakkersgang – herhalen. 

Rechts onder de Pottenbakkersgang hoe hij er uit zag en links hoe zielloos hij nu is.

De Pottenbakkersgang nu!
Ambachtswoningen uit de 17de eeuw aan de Pottenbakkersgang, Westerstraat 220-224

Dat het anders kan blijkt uit de Dubbele gang, Bloemgracht 145-169, ook Weversgang en Bakkersgang genoemd.

Dubbele Gang, Bloemgracht 145-169 nu.
Dubbele Gang toen

De Sajetgang, tussen Willemsstraat 4 en 6 (in bewerking)

Het besluit de Sajetgang, in de Willemsstraat tussen de nummers 4 en 6,  af te breken heeft eenzelfde gevolg. Karakteristieke structuren van verkaveling, hier in scherpe hoeksituaties, worden vernietigd! 
De percelen 2-12, waarvan de gemeente eigenaar was, hadden een natuur en cultuurbestemming. De gemeente gaf een kunstenaar opdracht een kunstwerk te ontwerpen. Ook omwonenden kwamen met plannen. Maar de gemeente veranderde de bestemming en benaderde zelf projectonwikkelaars. Van één van hen weten wij dat die de grond erfpachtvrij kreeg aangeboden.

Hoe het was en hoe het wordt ….. Take a look at the place, we make the pictures!

Tijdens de Gangenwandelingen worden Het Gangenproject in de Willemsstraat en het Gangennaambordenproject bezocht.

U kunt het onderzoek naar de naamsafleiding van gangen en hun bewoningsgeschiedenissen steunen door een gang te adopteren middels een donatie.